माशांची शिकार की माणसाचा बळी..

माशांची शिकार की माणसाचा बळी? सातपुड्याच्या कुशीतील डोळे उघडणारी एक सत्य घटना...

जनगणनेचे काम सुरू होणार होते. मला वाटले होते की, नेहमीप्रमाणे माझ्या परिचयाचे, शाळेचे गावच मला जनगणनेसाठी मिळेल. पण जेव्हा यादी हातात आली, तेव्हा माझ्या गावापासून तब्बल 35 किलोमीटर दूर सातपुड्याच्या पर्वतरांगांमध्ये वसलेले एक दुर्गम आदिवासी गाव मला मिळाले होते. इतक्या लांब आणि अनोळखी भागात काम कसे करायचे, या भीतीने मी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी विचारणा केली. तेव्हा ते हसून म्हणाले, "मॅडम, एकदा  नवीन ठिकाणी जाऊन नवीन अनुभव घेऊन तर या!"काही अडलं तर आम्ही आहोत सहकार्याला..अधिकाऱ्यांच्या त्या शब्दांनी मला धीर दिला आणि मी शासकीय कर्तव्याचा भाग म्हणून उत्साहाने त्या आदिवासी भागात प्रवेश केला. तो माझा जनगणनेचा पहिलाच दिवस होता. गावाला लागूनच असलेला एक संथ, सुंदर तलाव आणि निसर्गाचे ते रूप मनाला भुरळ घालणारे होते. पण त्याच दिवशी माझ्या डोळ्यांसमोर अशी एक भयंकर आणि हृदयद्रावक घटना घडली, ज्याने मला अधिकाऱ्यांनी सांगितलेल्या त्या 'अनुभवाचा' एक अतिशय वेदनादायी आणि कधीही न विसरता येणारा चेहरा दाखवला.त्या सुंदर तलावात गावातील एका व्यक्तीचा बुडून मृत्यू झाला होता. सुरुवातीला वाटले की पाय घसरून तो पडला असावा, पण जेव्हा मृत्यूचे खरे कारण आणि त्यामागची पार्श्वभूमी समोर आली, तेव्हा माझा तर ऐकून धक्काच बसला आणि मन सुन्न झाले!

मुलांचा हट्ट आणि काळ बनलेला तलाव ..त्या व्यक्तीने काही तासापूर्वी तलावातून मासे पकडून आणले होते. ते मासे घरातील लहान मुलांना खूप आवडले. मुलांच्या चेहऱ्यावरील आनंद पाहून, त्यांच्या आवडीसाठी तो आनंदाने पुन्हा मासे पकडण्यासाठी तलावावर गेला. पण, तो पुन्हा कधी घरी परतलाच नाही... घरचे वाट पाहत राहिले. अखेर गावकऱ्यांनी त्याचा शोध सुरू केला, तेव्हा दुसऱ्या दिवशी त्याचा मृतदेह तलावाच्या तळाशी गाळात फसलेल्या अवस्थेत लोकांना आढळला.

विजेचा करंट ठरला स्वतःचाच काळ! निसर्गरम्य तलावात झालेल्या या मृत्यूचे कारण नैसर्गिक नव्हते.  जवळच्या विजेच्या खांबावरून (Electric Pole) थेट जिवंत वायर तलावाच्या पाण्यात सोडायची आणि लगेच मागे फेकून द्यायची. उद्देश होता- पाण्यातील माशांना करंट देऊन एकाच वेळी भरपूर मासे पकडणे. पण पाण्यात पसरलेल्या याच जीवघेण्या करंटमुळे आणि स्वतःच्याच बेकायदेशीर शॉर्टकटमुळे तो वायर मागे घेताना चुकून त्याच्या अंगावर पडला . माणूस गाळात पडला आणि त्याचा जागीच जीव गेला. मुलांच्या आवडीसाठी गेलेला बाप कर्माच्या अशा जाळ्यात अडकला की त्याला बाहेर येण्याची संधीच मिळाली नाही! ही मासेमारी नाही, हा गुन्हा आहे ! कमी कष्टांत आणि मोफत भरपूर मासे मिळवण्याच्या हव्यासापोटी आज दुर्गम भागांत हा जीवघेणा खेळ सुरू आहे. विजेचा करंट पाण्यात सोडणे हे केवळ मानवी जिवासाठीच नाही, तर संपूर्ण निसर्गासाठी घातक आहे:

१. निष्पापांचा बळी: पाण्यात करंट सोडल्याने केवळ मासेमारी करणाऱ्यालाच नाही, तर तलावात कपडे धुणाऱ्या महिला, पोहणारी मुले आणि पाणी पिण्यासाठी येणारी मुकी जनावरे यांनाही विजेचा धक्का  बसू शकतो.

२. जलचरांचा सामूहिक संहार: करंटमुळे लहान-मोठे मासे, त्यांची लाखो अंडी, बेडूक, खेकडे एकाच क्षणात मरून जातात. यामुळे तलावातील अन्नसाखळी पूर्णपणे नष्ट होते.

३. कायदेशीर गुन्हा: विजेच्या खांबावरून बेकायदेशीर वायर टाकणे आणि पाण्यात करंट सोडून मासे मारणे हा भारतीय मत्स्यव्यवसाय कायद्यानुसार (Fisheries Act) अजामीनपात्र गंभीर गुन्हा आहे.

निसर्गाला इतकही ओरबाडू नका...!" की पाण्यातील निष्पाप जीवांचा बळी जाईल आणि ते जलाशय कायमचे निर्जीव बनेल!" आज माणूस नेमके हेच करत आहे. स्वतःच्या तात्पुरत्या फायद्यासाठी निसर्गाकडून ओरबाडून घेण्याच्या वृत्तीमुळे आज सातपुड्याचे ते सुंदर जलाशय एका माणसासाठी आणि हजारो जलचरांसाठी मृत्यूची स्मशानभूमी बनले आहे.माणसाने केलेल्या कर्मात तो स्वतःच अडकतो...!निसर्गाचा हा नियम कधीच चुकत नाही. जेव्हा माणूस निसर्गाशी आणि पर्यावरणाशी खेळ मांडतो, तेव्हा निसर्ग त्याचा हिशोब चुकता करतोच. जास्त मासे मिळवण्याच्या लोभापायी रचलेला हा मृत्यूचा सापळा शेवटी त्या माणसाच्याच गळ्याचा फास बनला आणि तो स्वतःच तलावाच्या गाळात अडकून बसला. आज जर आपण निसर्गाचा संहार थांबवला नाही, तर उद्या मानवी जात स्वतःच तयार केलेल्या विनाशाच्या चक्रात अडकून नष्ट होईल.आता तरी जागे व्हा! निसर्गाने आपल्याला हे जलस्रोत दिले आहेत ते जीवन जगण्यासाठी, कोणाचा जीव घेण्यासाठी नाही. पर्यावरण दिनाच्या निमित्ताने आपण फक्त शहरात झाडे लावण्याच्या गप्पा मारतो, पण दुर्गम भागात चालणाऱ्या अशा भयानक कृत्यांकडे आपले दुर्लक्ष होते.माझा हा अनुभव सांगण्याचा उद्देश एवढाच की, अशी कोणतीही बेकायदेशीर कृती तुमच्या गावात किंवा परिसरात होत असेल, तर शांत बसू नका. वेळीच आवाज उठवा, कारण आज त्या चिमुकल्या मुलांचा बाप गेला आहे, उद्या ही पाळी आपल्या कोणावरही येऊ शकते.चला, या पर्यावरण दिनी आपण जागरूक नागरिक बनूया. विजेचा वापर करून केली जाणारी ही जीवघेणी मासेमारी पूर्णपणे बंद पाडूया आणि आपले जलस्रोत सुरक्षित करूया!

सुरेखा माकोडे ,अकोट

माशांची शिकार की माणसाचा बळी?

जनगणनेच्या कामानिमित्त सातपुड्याच्या दुर्गम गावात गेले असता, एका तलावात घडलेली हृदयद्रावक घटना माझ्या डोळ्यांसमोर आली.एका वडिलांनी मुलांच्या आवडीसाठी मासे पकडायला तलाव गाठला. पण बेकायदेशीर पद्धतीने विजेचा करंट पाण्यात सोडून मासेमारी करताना त्याचाच जीव गेला.ही घटना केवळ एका कुटुंबाचा आधार हिरावून घेणारी नव्हे, तर संपूर्ण निसर्गाचा संहार करणारी होती:

निष्पापांचा बळी – तलावात पोहणारी मुले, कपडे धुणाऱ्या महिला, जनावरे यांनाही करंटचा धोका.जलचरांचा संहार – मासे, अंडी, बेडूक, खेकडे एका क्षणात नष्ट.

कायदेशीर गुन्हा – विजेने मासेमारी करणे हा Fisheries Act नुसार गंभीर गुन्हा.

निसर्गाशी खेळ मांडणारा माणूस शेवटी स्वतःच्याच जाळ्यात अडकतो. ही घटना आपल्याला जागं करणारी आहे.

संदेश:

पर्यावरण दिनी आपण फक्त झाडे लावण्याच्या गप्पा न करता, दुर्गम भागात चालणाऱ्या अशा बेकायदेशीर कृत्यांना थांबवायला हवे.

चला, जागरूक नागरिक बनून विजेचा वापर करून होणारी ही जीवघेणी मासेमारी पूर्णपणे बंद करूया आणि आपले जलस्रोत सुरक्षित ठेवूया.

सुरेखा माकोडे ,अकोट